Hoe macht je persoonlijkheid beïnvloedt

Over narcisme, de verschrikkelijke gevolgen ervan en gezonde manieren om ermee om te gaan.

Een recente blog over narcisme en leiderschap riep ongekend veel reacties op. Zo werd duidelijk, dat het werkgeluk van veel mensen negatief beïnvloed wordt door autoritaire persoonlijkheden, die vinden dat ze het monopolie op de waarheid hebben. En daarop niet aanspreekbaar zijn. Wat maakt dat deze emotionele wegpiraten het zover schoppen en zo lang het autoritaire hoofd boven water houden? Welke rol speelt bewust wegkijken hierbij? Het is in ieder geval hoog tijd voor meer zelfrespect en zelfredzaamheid.

Welkom in het narcistisch universum

Het nieuwe hoofd HR was enthousiast bij zijn nieuwe werkgever aan de slag gegaan. De eerste maanden voelde hij zich gezien en gewaardeerd en kreeg hij alle ruimte om een serieuze bijdrage te leveren. Totdat het hem begon op te vallen, dat hij steeds vaker voor gedwongen feiten gesteld werd en zijn baas erg solistisch optrad. Met impulsieve besluiten, die brokken veroorzaakten in de organisatie. Goede mensen vertrokken, anderen kwamen onverwacht bovendrijven en weer anderen hielden zich stil. Zelf voelde hij zich steeds meer gedwongen in de rol van jongste bediende. Om dit niet te hoeven voelen werd er veel weggelachen. Maar ondertussen werd het er niet leuker op en ontstonden er steeds vaker collegiale loyaliteitspuzzels. Geen legpuzzels, maar stukjes die niet meer aansloten. Ondertussen was zijn gezag om de situatie aan de orde te stellen afgebrokkeld. Zijn gevoel van eigenwaarde erodeerde en van zijn zelfvertrouwen was na verloop van tijd weinig meer over.

De ongeschikte uitverkorene

Gedurende hun loopbaan winnen mensen vaak aan invloed op grond van eigenschappen en activiteiten, die zij aan de dag leggen in het belang van anderen. Denk aan empathie en de vaardigheid om constructief samen te werken en te delen. Maar velen die hoger op komen, voelen zich steeds machtiger en vergeten wat hen hogerop bracht. Zeker mensen met aanleg voor narcisme zullen zich steeds onwellevender en zelfzuchtiger gaan gedragen. Ofwel: wie opklimt op de carrière ladder loopt een groter risico ongepast gedrag te gaan vertonen. Ook omdat steeds meer mensen, ook toezichthouders, ervoor terug schrikken om de topdog op zijn kwalijke gedrag aan te spreken. Een praktijk situatie: een manager wordt door een van zijn teamleden getipt, dat hun directeur al zijn teamleden had ondervraagd naar vermeende tekortkomingen van de manager. De teamleden werden verplicht tot geheimhouding van de gesprekken. Het niet vertrouwelijk houden van de gesprekken zou hen ernstig worden aangerekend. Toen de directeur door het slachtoffer (de manager) geconfronteerd werd met zijn opdracht tot ‘spionage’ van hem was zijn reactie: “Ik hoop dat dit onze goede persoonlijke verhouding niet zal schaden”. Deze reactie is interessant omdat het iets zegt over hoe dit soort machthebbers denken: kijk, ik geef je een kans om jouw probleem te repareren. Schik je naar mijn macht en dan komt het wel goed met je. Dan word je misschien nog wel mijn favoriete ondergeschikte. Zij die dat kunnen; zij die hun eigen narcistische eigenschappen kunnen combineren met manipulatief en onecht vriendelijke gedrag, hebben immers een goede kans om de nieuwe uitverkorene te worden.

Voor menigeen is dit een aanlokkelijk perspectief, waar mensen graag wat emotionele pijn en gezichtsverlies voor wegkauwen. En uit beeld raakt, dat we ooit ambities koesterden en redenen hadden om vastbesloten en hoopvol in het leven te staan.

Bewust wegkijken om aan spanningen te ontkomen

Wegkijken dient ons op vele manieren. Met als hoofd drijfveer om niet te hoeven dealen met de realiteit, het emotionele ongerief en het bijbehorende schuld- of schaamtegevoel. We kijken weg om het feestje van de club waar we graag bijhoren niet te bederven. Of we kijken weg omdat de problemen ontmoedigend groot of beangstigend klein zijn. Dan volgt een aanval van bewuste blindheid, meestal uitmondend in gekoesterde onwetendheid. Denk aan het zelfbedrog van lobbyisten voor de sigaretten industrie; gedreven hun product verkopend dat kankerverwekkend is. En in dezelfde hoek; hun collega’s in dienst van oliemaatschappijen, die helpen om twijfel te zaaien over de urgentie van klimaatverandering. Of in het klein: je huid proberen te redden door een probleem te marginaliseren of simpelweg te negeren. Zoals ook veel toezichthouders doen. Zo blijft je positie comfortabel en worden conflictueuze toestanden en prestigeverlies vermeden. Het draagt bij aan je gemoedsrust en je wordt er vorstelijk voor beloond. Voor zolang als het duurt natuurlijk. Want om met Vaclav Havel te spreken: ‘onverschilligheid opent de deuren naar het kwaad’.

Wedergeboorte zelfrespect

Het allerbelangrijkste medicijn tegen bewust wegkijken is zelfrespect. Zodat je trots kunt zijn op wie je bent en wat je bijdraagt, zonder dat je de bij de rol horende spanningen uit de weg te gaat. En voor alle duidelijkheid: zelfrespect heeft hier niets te maken met de goedkeuring van anderen of je reputatie, maar alles met zelfverzoening en de moed om je eigen fouten onder ogen te zien. Mensen met zelfrespect kennen de prijskaartjes van hun acties, en dragen die. Een gebrek aan zelfrespect leidt tot zelfvervreemding. Je weet op een gegeven moment niet zo goed meer, waar je voor staat of waar je gepassioneerd voor bent. En voordat je het weet wordt je alleen nog maar omringd door mensen met hetzelfde gebrek aan innerlijke urgentie. Terwijl het leven zoveel leuker is met meer keuzevrijheid en emotionele zelfredzaamheid.

Wat te doen

De eerder genoemde HR manager wordt natuurlijk geconfronteerd met een gewetensvraag: luister ik naar mijn gevoel en ga ik weg of word ik klokkenluider. Of probeer ik te overleven en word ik een krab met verschrikkelijk veel last van likdoorns. Met als gevolg: veel beweging, maar geen koersvastheid. Met een bijbehorend verlies van zelfrespect en geloofwaardigheid. Totdat het op zelfbedrog gefundeerde construct instort. Vrijheid die je niet gebruikt keert zich tegen je, omdat (bewust) wegkijken betekent: het opofferen van een deel van je vrijheid. Dat is geen duurzame strategie. Soms is wegkijken tijdelijk noodzakelijk, maar dan moet je meester over deze impuls blijven. Meestal is het beter om te benoemen wat je ziet. Zoek je angst op, vlucht er niet voor weg.

Dat kan door je nek uit te steken en tegenspraak te organiseren: omring je met kritische geesten, ga actief op zoek naar tegengeluiden, speel advocaat van de duivel en omarm minderheidsideeën. Zodat de uiteindelijke uitkomst recht doet aan de werkelijkheid zoals je die ook zelf ervaart. En zoals die ook geldt voor de mensen om je heen. Het organisatieklimaat wordt er in ieder geval een stuk gezonder door.

Meer uit je professionele leven halen? Binnenkort geef ik weer een training Ontwikkeling Interpersoonlijke Competentie. Deze training biedt je een heldere spiegel en geeft je concrete handvatten om jouw ongebruikte potentieel te ontsluiten.

Meer inspiratie? Mijn nieuwste boek heet ‘Vandaag doen wat morgen nodig is’.

Interessant? Deel dit artikel