Wat te doen als een narcist je baas is?

Wat zijn hun ontwrichtende tactieken en hoe is de schade te beperken? 

Met Donald Trump hebben we een bijna ideaal rolmodel van een ‘narcist op oorlogspad’ dagelijks in beeld. Hij liegt, bedriegt, dreigt en is snel gekrenkt – en doet dit op hoog niveau. Maar ook op lagere niveaus komen we dit persoonlijkheidstype tegen. Wellicht heb jij er zelf al eens mee te maken gehad. De eerste keer dat je hem zag was het waarschijnlijk een charmante man, maar al snel veranderde hij in een gevoelloze rasmanipulator met alleen maar aandacht voor zichzelf. Je zou er maar voor eentje werken… Helaas is de waarheid dat narcisten door hun persoonlijkheid vaak de top bereiken en dat er dus heel wat mensen zullen zijn met een narcist als baas. En wat doe je dan?

Eigen liefde over de top

Een gezonde portie eigenliefde en geldingsdrang is noodzakelijk om de top te bereiken. Op basis van welke andere eigenschappen zou je anders jezelf zo graag willen profileren en zoveel werkuren willen maken? Het wordt een probleem, wanneer eigenliefde omslaat in verwaandheid, presentie de vorm krijgt van dominantie, het bange ego steeds afhankelijker wordt van de aanbidding van zijn publiek en iemand in zijn zelfzuchtigheid geen rekening meer houdt met de gevoelens van de ander. Dan wordt narcisme een uiterst nare persoonlijkheidseigenschap met grote gevolgen voor de omgeving: mensen voelen zich behandeld als bedienden; er is veel angst, argwaan, achterdocht en onderhuidse woede. En ook onderling neemt het vertrouwen snel af. Ellebogenwerk, achterbaksheid en verraad worden de beste manieren om je te handhaven. De prettige en creatieve werkomgeving verwordt tot een kafkaiaans toneelstuk. Herstel is zo goed als onmogelijk; de mensen die zich voegen naar het angst inducerende narcistische model blijven. Anderen zien in dat er maar een oplossing is: zo snel mogelijk omzien naar een andere baan.

Een dwerg op stelten

Narcisme wordt in DSM-IV omschreven als ‘een allesdoordringend patroon van grootsheid, behoefte aan bewondering en gebrek aan inlevingsvermogen, meestal beginnend in de vroege volwassenheid’. De narcist is in zijn jeugd niet geliefd of juist verwend geweest. In het heden kan het alleen maar goed gaan als het kleine kind in de narcist wordt gerustgesteld. Hij heeft daarom een ongebreidelde hang naar status en prestige en is verslaafd aan aandacht; de honger naar erkenning is onbegrensd. Narcisme is afweer tegen een diepgeworteld gevoel van ontoereikendheid, een piep klein zelfbeeld en de daarbij horende onzekerheden. Een narcist is dus eigenlijk een ‘dwerg op stelten’; doodsbang om door de mand te vallen en al helemaal niet bereid om dat risico te lopen. Daarvoor in de plaats komt een gevoel van superioriteit, hetgeen hem in staat stelt de wetten te negeren, die voor gewone stervelingen wel gelden. Zijn feiten zijn de feiten; ook om zijn wereldbeeld kloppend te houden.

Hij heeft daarbij de diepe overtuiging, dat zijn instincten hem de juiste richting op stuwen. Hij is ‘schipper naast God’. Tegenspraak wordt niet geduld en uitgeschakeld. Veel last van wroeging, schaamte of schuld heeft hij hierbij niet. Hij heeft een diep onvermogen om dingen te zien door andermans ogen. Als iemand zich niet gezien of gewaardeerd voelt is dit het probleem van de ander. Hij maakt zich alleen zorgen om zichzelf en zijn reputatie; de wereld draait alleen maar om hem. Een narcist is moeilijk te coachen; hij gaat ervan uit dat de ander de werkelijkheid moet accepteren, zoals hij die definieert. En zijn gebrek aan empathie en nieuwsgierigheid in andermans perspectief doet de deur verder dicht.

Ontwrichtende tactieken

In de film Gaslight (1944) manipuleert de man zijn vrouw tot het punt, dat zij begint te denken dat zij niet goed bij haar hoofd is. Een van zijn manieren is het wisselend dimmen en versterken van de gaslampen in hun huis. Als zijn vrouw hem hierop aanspreekt zegt hij, dat hij geen idee heeft waarover ze praat. Als je deze tactiek een tijdje volhoudt en consequent genoeg toepast slaat de zelftwijfel toe; zie ik het wel goed, heeft de ander dan toch geen gelijk? Hetzelfde effect wordt bereikt door het tegen elkaar opzetten van mensen en het manipuleren van informatiestromen. Het leidt er allemaal toe, dat je langzamerhand aan je eigen beoordelingsvermogen begint te twijfelen. Het is de manier om mensen onzeker te maken. Het wordt daarom ook wel ‘gaslighting’ genoemd: een verzameling manipulatietactieken om meer controle over de ander te krijgen door iemand te laten twijfelen over zijn waarnemingsvermogen en realiteitsbesef. Totdat iemand ontsnapt aan deze spanning door zich te onderwerpen aan de narcistische versie van de werkelijkheid.

Voorkomen beter dan genezen

Narcisten berokkenen veel schade en zijn geen lekkere mensen om mee om te gaan. Door hun egocentrisme en schrikbewind zijn zij volmaakt ongeschikt voor leidinggevende rollen. De gedachte, dat een narcist in het gebruik wel mee zal vallen miskent het pathologische karakter van het gedrag. Je hoeft geen psycholoog te zijn om te zien dat deze vlieger niet opgaat. Het is ‘bewust wegkijken’ (willfull blindness) om zelf niet tot actie te hoeven komen. Bovendien is het waarschijnlijk, dat macht de pathologie verder versterkt en het gedrag nog schadelijker maakt. Een narcist kan daarom niet op zijn leidinggevende post gehandhaafd blijven. Nog effectiever is het natuurlijk om ervoor te zorgen, dat zij geen toegang krijgen tot leidinggevende rollen van enige importantie. Nu niet en nooit niet. De opgave is dan wel om het selectieproces zo in te richten, dat door de aanvankelijke charme en het opgeleukte CV wordt heen geprikt. Toezichthouders en andere selecteurs zouden hier veel attenter op moeten zijn. Goed persoonlijkheidsonderzoek kan hierbij helpen.

Hoe de schade te beperken  

Als je onder een narcist werkt, heb je een groot probleem. En heeft je bedrijf een even groot of nog groter probleem. De onveiligheid groeit en zeker als de stress toeneemt resteert de keuze tussen een slaafse opstelling of de tent uitgeknokt worden. Want je kunt van een narcist nooit winnen; je kunt er alleen maar van verliezen. Veel goede mensen zullen dus eieren voor hun geld kiezen en met een buitengewoon goede regeling de organisatie verlaten. En voor weer anderen geldt, dat ze ondertussen zo beschadigd zijn, dat zij niet meer voor zichzelf kunnen opkomen. Om vervolgens op een gemene manier alsnog weggewerkt worden.

Zolang je niet vertrekt zal je wel toneel moeten spelen (dat klinkt wat vriendelijker dan leugenachtig zijn). Je kan de periode dat je in de buurt van een narcist blijft het beste zien als een interessante periode bij het hof van Lodewijk de Vijftiende. Beeld je dan in: ik ben een lakei, en doorleef de rol. Eenmaal in die rol geef jij je baas alle credits en prijs je hem om zijn bijzondere gaven. Dat kun je risicoloos doen; hij zal het niet doorhebben, maar denken dat je hem eindelijk begrepen hebt. Narcisten hebben nu eenmaal nooit door, dat een compliment niet klopt. Bedenk ook: een narcist is meer dan alleen een gestoord persoon. Woede is een onhandige emotie in dit spel; je lichaamstaal zal je snel verraden. Probeer compassie te ontwikkelen; je hebt immers te maken met een beschadigd mens, die niet in staat is om met iemand intiem te zijn en verbinding te maken. Het beeld van de ‘dwerg op stelten’ zal dan een glimlach om je lippen veroorzaken (die je moet onderdrukken). Oefen jezelf in gedrag dat niet overeenkomt met je denken. Je gedrag is bewonderend, maar je denken is afkeurend, maar ook met enig mededogen. Op deze manier kan jij je redelijk goed blijven voelen bij wat je doet.

Regie behouden

Mensen die met een narcist werken hebben de behoefte om bij elkaar steun te zoeken. Dat kan helpen, maar pas er wel mee op. Collegae kunnen niet gediend zijn van jouw inzichten. Zij bewonderen hun ‘grote leider’ oprecht en voelen zich daar prettig bij. Zij wonen in hun luchtkasteel en jouw mening is daarvoor een bedreiging. Zeker als ze, tot hun schrik, even in jouw denkrichting zijn meegegaan. Dit soort mensen zullen uit eigen belang jouw verhaal gekleurd doorgeven aan de narcist, en dan ben jij het bokje. Want wie zich niet loyaal toont, is voor de narcist automatisch zijn grootste vijand.

Het kan ook nog zo zijn, dat jij je wel goed voelt onder een narcist. Dat je het prettig vindt dat een ander zegt wat je moet doen, dat je graag gehoorzaamt en erg zenuwachtig wordt van complimenten. Dan heb je de persoonlijkheid die past bij je context en hoeft er niets te gebeuren. Wat prettig is, want waarschijnlijk heb je ook een hekel aan veranderingen..

Voor alle anderen geldt het eerste advies. Blijf niet te lang toneelspelen en houdt de eer aan jezelf. Want de meer begaafde narcisten zijn goede straatvechters en ook voor jou dreigt het gaslighting effect. Totdat je de regie verliest over je eigen toneelspel en er van je gevoel van eigenwaarde weinig meer over is.

Meer uit je professionele leven halen? Binnenkort geef ik weer een training Ontwikkeling Interpersoonlijke Competentie. Deze training biedt je een heldere spiegel en geeft je concrete handvatten om jouw ongebruikte potentieel te ontsluiten.

Interessant? Deel dit artikel